महाशिवरात्री — शिवाचे दिव्य अवतरण

सामान्यतः कोणत्याही महान व्यक्तीचा जन्मदिवस लोक उत्साहाने साजरा करतात. त्या व्यक्तीच्या जीवनकथेची माहिती घेतात, तिच्या कार्याचा अभ्यास करतात आणि तिच्या गुणांचे अनुकरण करण्याचा प्रयत्न करतात. उदाहरणार्थ, विवेकानंद किंवा गौतम बुद्ध यांच्या जयंती साजरी करणारे लोक त्यांच्या जीवनप्रवासाची माहिती घेतात आणि त्यांच्या विचारांपासून प्रेरणा घेतात.

परंतु शिवरात्रीच्या दिवशी मात्र लोक केवळ जागरण, उपवास आणि शिवपूजा करतात. शिवाचा अलौकिक जन्म, त्याचे कार्य आणि त्याचे खरे स्वरूप याविषयी बहुतांश लोक अनभिज्ञ असतात. जर लोकांना शिवाचे खरे स्वरूप कळले असते, तर आज जगातील सर्व दुःख, संकटे आणि अंधकार दूर झाले असते.

शिव कोण आहे?

आपण पाहतो की शिवाचे जे चित्र किंवा मूर्ती आहेत त्या इतर देवतांपेक्षा वेगळ्या आहेत. शिवाला पुरुष किंवा स्त्री रूपात दाखवले जात नाही; तर बिंदुरूप, अंडाकृती किंवा ज्योतीस्वरूपात दर्शवले जाते. यावरून स्पष्ट होते की शिव हा इतर मानवी व्यक्तींसारखा नाही, तर तो परमात्मा आहे.

विवेकानंद किंवा बुद्ध यांसारख्या महान व्यक्ती देहधारी होत्या. त्यांच्या माता-पिता, गुरु, जन्मतारीख आणि जीवनकार्य याची माहिती आपल्याला आहे. पण शिवाचे कोणतेही भौतिक शरीर नाही. त्याचे माता-पिता नाहीत. मग शिवाचा जन्म कसा झाला? तो पृथ्वीवर कसा अवतरतो? हे जाणून घेणे आवश्यक आहे.

शिवाच्या जन्मोत्सवाला ‘शिवरात्री’ असे का म्हणतात? जर इतर कोणत्याही महान व्यक्तीचा जन्म रात्री झाला असला, तरी त्याच्या जन्मदिवसाला ‘रात्री’ असे नाव दिले जात नाही. मग शिवाच्या संदर्भात ‘रात्री’ या शब्दाचे विशेष महत्त्व काय आहे? शिव निराकार आहे, मग त्याच्यासाठी दिवस-रात्र यांचा भेद कसा? हे सर्व प्रश्न विचारण्यासारखे आहेत.

शिवाचे अनेक नाम

इतर महान व्यक्तींची नावे मर्यादित असतात; परंतु शिवाची अनेक नावे आहेत — अमरनाथ, सोमनाथ, विश्वेश्वर, पशुपतिनाथ इत्यादी. ही सर्व नावे त्याच्या गुणांचे, कार्याचे आणि स्वरूपाचे द्योतक आहेत.

उदाहरणार्थ, ‘पशुपतिनाथ’ या नावाचा अर्थ सामान्यतः पशूंचा स्वामी असा घेतला जातो. परंतु येथे ‘पशु’ म्हणजे प्राणी नसून आत्मा आहे. कारण आत्मा मायाच्या बंधनात अडकलेला असल्यामुळे त्याला ‘पशु’ म्हटले जाते. परमात्मा शिव आत्म्यांना मायाच्या बंधनातून मुक्त करणारा आहे, म्हणून त्याला ‘पशुपतिनाथ’ म्हणतात.

‘शिव’ या शब्दाचा अर्थ आहे कल्याणकारी. जो आत्म्यांचे कल्याण करतो, तोच शिव आहे. म्हणूनच शिवाला त्रिभुवनेश्वर, सर्वेश्वर असेही म्हटले जाते, कारण तीनही लोकांतील सर्व आत्म्यांचा तोच एकमेव ईश्वर आहे.

शिवलिंगाचे रहस्य

भारतातील मंदिरांमध्ये इतर देवतांच्या मूर्ती मानवाकृती असतात; पण शिवाचे प्रतीक शिवलिंग बिंदुरूप असते. कारण इतर देवता देहधारी आहेत, तर शिव निराकार परमात्मा आहे. त्यामुळे त्याचे भौतिक रूप नाही.

शिव हा ब्रह्मा, विष्णू आणि शंकर यांचा निर्माता आहे, म्हणून त्याला त्रिमूर्तींचा जनक म्हटले जाते. अनेक मंदिरांमध्ये शिवाला वर आणि ब्रह्मा, विष्णू, शंकर यांना खाली दर्शवलेले दिसते. यावरून स्पष्ट होते की शिव हा सर्वोच्च परमात्मा आहे.

शिवरात्रीचा अर्थ

शिवरात्री हा केवळ एका रात्रीशी संबंधित उत्सव नाही. येथे ‘रात्र’ म्हणजे अज्ञानरूपी अंधकार. द्वापरयुग आणि कलियुग यांना ‘रात्र’ म्हटले जाते, तर सत्ययुग आणि त्रेतायुग यांना ‘दिवस’ म्हटले जाते.

कलियुगाच्या अंतकाळात मानव अज्ञानात, विकारांत आणि अधर्मात बुडतो. तेव्हा परमात्मा शिव अवतरतो आणि आत्म्यांना ज्ञान देतो. म्हणूनच त्या काळाला ‘शिवरात्री’ म्हटले जाते.

शिवाचे अवतरण

शिव निराकार आहे, ज्योतीस्वरूप आहे. मग तो पृथ्वीवर कसा अवतरतो?

शिव कोणत्याही देवता किंवा मानवाच्या रूपात जन्म घेत नाही. तो एका सामान्य मानवाच्या शरीरात प्रवेश करतो. त्या मानवाला ‘प्रजापिता ब्रह्मा’ असे म्हटले जाते. त्याच्या मुखातून परमात्मा शिव ज्ञान देतो आणि मानवाला देवता बनवतो.

शिवपुराणातही उल्लेख आहे की परमात्मा शिव ब्रह्माच्या मस्तकातून प्रकट झाला. याचा अर्थ असा की शिव ब्रह्माच्या शरीरात अवतरतो आणि त्याच्यामार्फत ज्ञान देतो.

शिवाचे कार्य

कलियुगाच्या अंतकाळात मानव पाप, दुःख आणि विकारांनी ग्रस्त असतो. तेव्हा शिव आत्म्यांना ज्ञान देतो, राजयोग शिकवतो आणि त्यांचे कल्याण करतो.

काम, क्रोध, लोभ, मोह आणि अहंकार हे आत्म्याचे शत्रू आहेत. शिव ज्ञानरूपी अमृत देऊन आत्म्याला या विषापासून मुक्त करतो. म्हणूनच शिवाला ‘विषहर’ असेही म्हटले जाते.

शिवरात्रीच्या स्मरणार्थ लोक ब्रह्मचर्याचे व्रत घेतात, संयम पाळतात आणि शिवस्मरण करतात. हेच खरे शिवपूजन आहे.

शिवरात्री — हिर्‍यासारखी जयंती

शिव ज्ञानाचा, शांततेचा, आनंदाचा आणि प्रेमाचा सागर आहे. तो आत्म्यांना मायाच्या बंधनातून मुक्त करून देवता बनवतो आणि सत्ययुगाची स्थापना करतो.

इतर महान व्यक्तींच्या जन्मदिवसांच्या तुलनेत शिवजयंती सर्वात महान आहे. कारण शिवाचा अवतार संपूर्ण मानवजातीचे रूपांतर करतो.

कलियुगाच्या अंतकाळात शिव मानवाला कौडीसारख्या अवस्थेतून हिर्‍यासारखे बनवतो. म्हणूनच शिवरात्री ही ‘हिर्‍यासारखी’ जयंती आहे.

दुर्दैवाने आज अनेक लोक शिवरात्रीचे खरे महत्त्व जाणत नाहीत. काही लोक स्वतःलाच शिव समजतात किंवा ‘शिवोहम्’ म्हणतात. पण खरा शिव म्हणजे परमात्मा आहे, मानव नाही.

शिवरात्री हा केवळ सण नाही, तर आत्मजागृतीचा दिवस आहे. जोपर्यंत परमात्मा शिव अज्ञानरूपी रात्रीत मानवाला ज्ञान देत आहे, तोपर्यंत प्रत्येक दिवस शिवरात्रीच आहे.

म्हणून प्रत्येक आत्म्याने शिवस्मरणात राहावे, ब्रह्मचर्य पाळावे आणि ज्ञानसेवा करावी. हाच शिवरात्री साजरी करण्याचा खरा अर्थ आहे.

मराठी वृत्तसेवा – www.BkMahaMedia.com